Ticari sözleşmelerdeki riskli maddeleri gözden kaçırmamak için yapay zeka destekli inceleme nasıl yapılır? Avukatlar için pratik bir yaklaşım.
Kurucu ve CEO, Miron Group LLC
Uzun bir tedarik veya hizmet sözleşmesinde onlarca madde bulunur; sorumluluk sınırlaması, cezai şart, fesih koşulları, yetki ve tahkim maddeleri, gizlilik hükümleri. Bu maddelerden yalnızca biri bile dengesiz kaleme alınmışsa, müvekkil ileride ciddi bir risk altında kalabilir.
Zaman baskısı altında yapılan manuel incelemede, standart görünen ama aslında riskli olan maddeler (örneğin tek taraflı fesih hakkı, orantısız cezai şart, geniş kapsamlı sorumluluk muafiyeti) kolayca gözden kaçabilir.
Hukuka özel yapay zeka platformları sözleşme incelemesinde şu adımları izler:
1. Madde sınıflandırma: Sözleşmedeki her madde otomatik olarak kategorize edilir (fesih, ödeme, sorumluluk, gizlilik, uyuşmazlık çözümü vb.)
2. Dengesizlik tespiti: Bir maddenin taraflar arasında dengesiz bir yük dağılımı yaratıp yaratmadığı analiz edilir.
3. Emsal karşılaştırma: Madde, benzer sözleşme türlerinde yaygın kabul gören standartlarla karşılaştırılır.
4. Eksik madde uyarısı: Sözleşmede olması beklenen ama bulunmayan hükümler (örneğin mücbir sebep, gizlilik süresi) işaretlenir.
İncelemede önemli bir ayrım gözden kaçar: bir madde "riskli" olabilir, ama bazı maddeler doğrudan hükümsüzdür. Bu ayrımı bilmek, müzakerede hangi maddede ısrar edileceğini belirler — geçersiz bir hüküm için taviz vermek gereksizdir.
Ağır kusur muafiyeti kesin olarak hükümsüzdür. Borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin hükümsüzdür. Ayrıca uzmanlık gerektiren ve ancak kanun ya da yetkili makam izniyle yürütülebilen bir hizmette, borçlunun hafif kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin anlaşma da kesin hükümsüzdür.
Yani karşı tarafın sözleşmeye koyduğu "her türlü sorumluluktan muaftır" ifadesi, ağır kusur bakımından baştan etkisizdir. Bu maddeyi müzakerede tümüyle kaldırmaya çalışmak yerine, kapsamının hafif kusurla sınırlı olduğunu bilerek diğer maddelere odaklanmak daha verimli olabilir.
Standart sözleşmelerde genel işlem koşulları rejimi işler. Matbu ve tek taraflı hazırlanmış sözleşmelerde, karşı tarafın menfaatine aykırı koşulların sözleşme kapsamına girmesi, düzenleyenin bunların varlığı hakkında açıkça bilgi verip içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına ve karşı tarafın kabulüne bağlıdır. Bu sağlanmamışsa koşullar yazılmamış sayılır. Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı koşullar da aynı sonuca tabidir.
Bu rejimin iki hükmü özellikle işe yarar:
Tek taraflı değiştirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır. Düzenleyene, sözleşmenin bir hükmünü tek yanlı olarak karşı taraf aleyhine değiştirme ya da yeni düzenleme getirme yetkisi tanıyan kayıtlar geçersizdir. "Hizmet sağlayıcı, koşulları dilediği zaman tek taraflı değiştirebilir" tipi maddeler bu kapsamda değerlendirilir.
Belirsizlik düzenleyenin aleyhine yorumlanır. Açık olmayan veya birden çok anlama gelen genel işlem koşulları, düzenleyenin aleyhine yorumlanır. Karşı tarafın hazırladığı bir sözleşmede muğlak kalan bir hüküm, bu yönüyle sizin lehinize bir zemin oluşturabilir.
Genel işlem koşullarına ilişkin bu hükümlerin tacirler arası sözleşmelere ne ölçüde uygulanacağı tartışmalıdır; bu nedenle standart sözleşmelerde savunma yalnızca bu rejime dayandırılmamalıdır.
Cezai şartta tacir borçlu indirim isteyemez. Aşırı ceza koşulunun hâkim tarafından indirilmesi genel kuraldır; ancak tacir sıfatını taşıyan borçlu bu indirimi isteyemez. Bu yüzden "orantısız cezai şart" bir tacir için yalnızca riskli değil, doğrudan ödenebilir olması gereken bir yüktür. Konu ayrı bir yazıda ele alınıyor: ticari sözleşmelerde cezai şart.
Sözleşme incelemesinde en sık atlanan geçerlilik şartı buradadır.
Yetki sözleşmesi, yani uyuşmazlığın belirli bir mahkemede görülmesine ilişkin anlaşma, ancak tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında yapılabilir. Taraflardan biri tacir değilse, sözleşmeye konulan yetki maddesi geçerli olmaz ve genel yetki kuralları uygulanır.
Bu, iki yönde pratik sonuç doğurur. Tacir olmayan tarafın vekili, karşı tarafın uzak bir ildeki mahkemeyi gösteren yetki maddesine dayanan itirazını bu gerekçeyle karşılayabilir. Tacirler arası sözleşmelerde ise yetki maddesi geçerli olduğundan, hangi ilin gösterildiği gerçek bir maliyet kalemidir ve müzakere edilmelidir.
Tahkim şartı bakımından ise ayrı bir rejim işler; tahkim iradesinin açık ve yazılı olması, tahkim yerinin ve uygulanacak kuralların belirli olması gerekir. Belirsiz bırakılmış bir tahkim maddesi, uyuşmazlık çıktığında hangi yolun izleneceği tartışmasına dönüşür — ve bu tartışma esasa girilmeden aylar alabilir.
Yapay zekânın "eksik madde uyarısı" işlevinin değeri en iyi mücbir sebep hükmünde görülür.
Sözleşmede mücbir sebep düzenlenmemişse, olağanüstü durumlarda başvurulacak yol kanunun aşırı ifa güçlüğüne ilişkin hükmüdür. Bu yol açıktır ancak şartları sıkıdır ve sonucu öngörülemez: uyarlama talebinin kabul edilip edilmeyeceği ve nasıl uyarlanacağı hâkim değerlendirmesine bağlıdır.
Sözleşmeye yazılmış iyi bir mücbir sebep hükmü ise sonucu baştan belirler: hangi olaylar mücbir sebep sayılacak, bildirim süresi ne kadar, yükümlülükler askıya mı alınacak, askı süresi belirli bir süreyi aşarsa fesih hakkı doğacak mı, bu süre boyunca ödemeler ne olacak.
Aynı mantık şu eksik maddeler için de geçerlidir: bildirim adresi ve tebligat usulü, devir yasağı, mahsup ve takas yetkisi, sözleşmenin sona ermesinden sonra ayakta kalacak hükümler, delil sözleşmesi.
Yapay zeka, binlerce maddeyi tutarlı bir standartla tarayarak insan gözünün kaçırabileceği noktaları işaretler. Ancak nihai hukuki değerlendirme ve müvekkile özel risk toleransının belirlenmesi her zaman avukatın sorumluluğunda kalır. Yapay zeka burada bir "ikinci göz" görevi görür, karar verici değildir.
Sözleşme incelemesinde yapay zeka kullanımı, riskli maddeleri sistematik biçimde işaretleyerek incelemenin hem hızını hem de tutarlılığını artırır. Doğru kullanıldığında, avukatın stratejik değerlendirmeye ayırdığı zamanı artırır.
Miron AI'nın Belge Stüdyosu modülü, yüklediğiniz sözleşmeleri madde madde analiz eder ve riskli görülen hükümleri gerekçesiyle birlikte işaretler.
Bu site işlevsel zorunlu çerezler kullanmaktadır. Analitik ve pazarlama çerezleri için onayınız gereklidir. Ayrıntılar için Çerez Politikası'nı inceleyebilirsiniz.