Ticari alacak ve tazminat davalarında genel ve özel zamanaşımı süreleri nelerdir? Avukatlar için hızlı referans rehberi.
Kurucu ve CEO, Miron Group LLC
Türk Borçlar Kanunu'nda, aksine bir düzenleme bulunmadıkça alacaklar için genel zamanaşımı süresi on yıldır. Ancak ticari hayatta sıkça karşılaşılan birçok alacak türü için kanun özel ve daha kısa süreler öngörmüştür.
Türk Borçlar Kanunu, sayarak belirlediği bir grup alacağı beş yıllık süreye bağlar. Ticari hayatta en çok karşılaşılanlar:
"Dönemsel edim" ifadesi geniştir ve pek çok dosyada gözden kaçar: düzenli ödenmesi kararlaştırılmış her edim bu kapsamdadır. Alacak on yıllık genel süreye tabi sanılıp beş yıl geçtikten sonra takibe geçilmesi, bu maddenin yeterince okunmamasından kaynaklanır.
Bu iki grupta çift süre sistemi işler: bir kısa süre öğrenmeye, bir uzun süre olayın kendisine bağlıdır. Hangisi önce dolarsa alacak zamanaşımına uğrar.
Haksız fiil: Zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl, her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yıl. Tazminat, ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezai bir fiilden doğmuşsa o daha uzun süre uygulanır — ceza dosyası bulunan ticari uyuşmazlıklarda bu istisna atlanmamalıdır.
Sebepsiz zenginleşme: Hak sahibinin geri isteme hakkını öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl, her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yıl.
Öğrenme tarihinin ispatı bu dosyalarda tartışmanın merkezine oturur. Karşı taraf, öğrenmenin daha erken gerçekleştiğini göstermeye çalışır; bu yüzden öğrenme anını belgeleyen kayıt (rapor tarihi, yazışma, tespit tutanağı) baştan dosyaya konmalıdır.
Ticari satımda en pahalı hata zamanaşımı değil ihbar süresidir. Kanun, tacirler arası satışta iki kısa süre öngörür:
İki gün. Malın ayıplı olduğu teslim sırasında açıkça belli ise, alıcı durumu iki gün içinde satıcıya ihbar etmelidir.
Sekiz gün. Ayıp açıkça belli değilse, alıcı malı teslim aldıktan sonra sekiz gün içinde incelemek veya incelettirmek ve ayıp ortaya çıkarsa aynı süre içinde ihbar etmekle yükümlüdür.
Bu süreler geçtiğinde mal kabul edilmiş sayılır ve zamanaşımı süresi hiç tartışılmadan hak kaybolur. İhbarın ispatlanabilir biçimde — noter, KEP veya en azından tarihi belli bir yazılı kanalla — yapılması zorunludur; telefon görüşmesi bu yükümlülüğü karşılamaz.
İhbar süresinde yapıldıysa, dava süresi devreye girer: ayıptan doğan davalar teslim tarihinden başlayarak taşınır satışında iki yıl, taşınmaz satışında beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Satıcının ayıbı ağır kusurla gizlemesi hâlinde bu kısa sürelerden yararlanamaz.
Eser sözleşmesinde ayıp bakımından süreler farklıdır: teslimden başlayarak taşınmaz yapılar dışındaki eserlerde iki yıl, taşınmaz yapılarda beş yıl, yüklenicinin ağır kusuru varsa eserin niteliğine bakılmaksızın yirmi yıl.
Sigorta sözleşmesi. Sözleşmeden doğan bütün istemler, alacağın muaccel olduğu tarihten başlayarak iki yıl; sigorta tazminatına veya bedeline ilişkin istemler her hâlde rizikonun gerçekleştiği tarihten itibaren altı yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. İki süre birlikte işler.
Taşıma işleri. Taşımadan doğan bütün alacaklar bir yıl içinde zamanaşımına uğrar. Taşıyıcının kastı veya pervasız davranışı söz konusuysa süre üç yıla çıkar. Bir yıl, ticari dosyalarda en kısa ve en çok kaçırılan sürelerden biridir.
Haksız rekabet. Davaya hakkı olan tarafın durumu öğrendiği tarihten itibaren bir yıl, her hâlde doğumundan itibaren üç yıl.
Kıymetli evrakta süreler kısa ve katıdır; kaçırıldığında senede bağlı özel takip imkânı kaybedilir.
Bono ve poliçe. Hamilin kabul edene (bonoda düzenleyene) karşı davaları vadeden itibaren üç yıl. Hamilin cirantalar ve düzenleyene karşı davaları, süresinde çekilen protesto tarihinden ya da senette gidersiz iade kaydı varsa vadeden itibaren bir yıl. Bir cirantanın diğer cirantalar ve düzenleyene karşı davaları, senedi ödediği veya kendisine dava yoluyla ileri sürüldüğü tarihten itibaren altı ay.
Çek. Hamilin cirantalar ve düzenleyene karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl. Burada asıl tuzak ibraz süresidir: çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde ibraz edilmelidir. İbraz süresi kaçırıldığında başvurma hakkı doğmadığı için üç yıllık sürenin bir anlamı kalmaz.
Kambiyo senedine bağlı süre kaçırıldığında alacak tümüyle yok olmaz; temel ilişkiye dayanan genel bir alacak davası hâlâ mümkün olabilir. Ancak bu durumda senedin sağladığı ispat kolaylığı ve kambiyo senetlerine özgü takip yolu kaybedilir.
Zamanaşımı süresi; dava açılması, icra takibine başlanması, borçlunun borcu ikrar etmesi, faiz ödemesi veya kısmen ödeme yapması, iflas masasına kayıt ya da hakem önünde talep gibi hâllerde kesilir. Kesilme anından itibaren süre yeniden ve baştan işlemeye başlar. Dava veya def'i yoluyla mahkemede ileri sürülmüşse süre, yargılama sürecinde her işlem ve her hâkim kararından sonra yeniden işler.
Bazı özel hâllerde ise süre durur ve engel ortadan kalkana kadar işlemez.
İki kuralın ayrıca bilinmesi gerekir:
Zamanaşımı sözleşmeyle değiştirilemez. Taraflar süreyi uzatan ya da kısaltan bir hüküm koysa da bu hüküm geçerli olmaz. Sözleşmede "alacaklar üç yılda zamanaşımına uğrar" gibi bir kayıt görüldüğünde buna güvenilmemelidir.
Usulden ret hâlinde altmış günlük ikinci şans. Dava usulden reddedilirse, davacı hakkını kullanmakta ihmal göstermemişse ve ret kararının kesinleşmesinden itibaren altmış gün içinde yeniden dava açarsa, zamanaşımının ilk davanın açıldığı tarihte kesilmiş sayıldığı kabul edilir. Görevsizlik veya yetkisizlik kararı alınan dosyalarda bu süre hayati önem taşır.
Ayrıca asıl borç zamanaşımına uğradığında ona bağlı faiz ve diğer fer'i haklar da zamanaşımına uğrar.
Bu, iki tarafın stratejisini birlikte belirleyen kuraldır. Zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden dikkate alamaz. Ayrıca zamanaşımından önceden feragat edilemez.
Davalı vekili açısından: def'i, süresinde ve açıkça ileri sürülmelidir. Cevap dilekçesinde yer verilmeyen bir zamanaşımı def'i sonradan ileri sürüldüğünde usul engeline takılabilir.
Davacı vekili açısından: karşı tarafın def'i ileri sürmemesi ihtimaline güvenilmez. Dosya kurulurken hesap, süre dolmuş gibi değil dolmamış gibi savunulabilir olmalıdır — yani kesilme sebeplerine ilişkin belgeler baştan hazırlanmalıdır.
Ticari bir dosyayı devraldığınızda ilk yapılacak iş, alacağın hukuki niteliğini tespit etmek ve buna bağlı süreyi bir tarih olarak yazmaktır. Nitelik tespiti burada tek başına belirleyicidir: aynı olgudan hem sözleşmeye aykırılık hem haksız fiil sorumluluğu doğabiliyorsa, iki farklı süre işler ve talebin hangisine dayandırıldığı doğrudan sonucu değiştirir. Bu yüzden dilekçede hukuki nitelendirmenin kademeli yazılması, bazı dosyalarda süreyi kurtaran tek adımdır.
Dosya açılışında not edilecek dört tarih: alacağın doğduğu tarih, muacceliyet tarihi, öğrenme tarihi (varsa) ve sürenin dolacağı tarih.
Zamanaşımı süreleri alacağın türüne göre iki gün ile yirmi yıl arasında değişir; bu aralığın genişliği tek bir genel kurala güvenmeyi imkânsız kılar. Belirleyici olan dört nokta: alacağın hukuki niteliğini doğru tespit etmek, ayıpta zamanaşımından önce gelen ihbar sürelerini kaçırmamak, çift süre işleyen taleplerde öğrenme tarihini belgelemek ve kesilme sebeplerine ilişkin delilleri baştan hazırlamak.
Miron AI'ın Hatırlatmalar modülü dosyalardaki kritik zamanaşımı ve hak düşürücü süreleri takip eder; içtihat modülü ise 2.135.780 sentetik olmayan karar kaydı arasında Türkçe tam metin arama ve hukuki bağlam sıralaması yaparak sürenin başlangıç anına ilişkin emsalleri getirir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş veya somut olaya özgü danışmanlık değildir. Zamanaşımı süreleri ve başlangıç anları mevzuat değişikliklerinden ve içtihat gelişiminden etkilenir; her dosyada ilgili kanun metnini güncel hâliyle kontrol edin ve bir avukata danışın.
Bu site işlevsel zorunlu çerezler kullanmaktadır. Analitik ve pazarlama çerezleri için onayınız gereklidir. Ayrıntılar için Çerez Politikası'nı inceleyebilirsiniz.